افسانه دوهزارساله پارتنون زیر سؤال رفت

پژوهشی تازه از آلن گوریلی، ریاضی‌دان دانشگاه آکسفورد، یکی از مشهورترین باورهای تاریخ معماری را به چالش کشیده است: این ایده که معماران یونانی در پارتنون انحناهای ظریفی ایجاد کردند تا خطای دید انسان را جبران کنند و بنا از هر زاویه کاملاً صاف به نظر برسد. به گزارش زومیت، گوریلی با مدل‌سازی ریاضی هندسه بنا و مقایسه آن با آستانه تشخیص چشم انسان نشان می‌دهد این توضیح بیش از آنکه علمی باشد، افسانه‌ای است که چهار قرن پس از ساخت معبد شکل گرفته است.

گوریلی دریافت که بسیاری از خطاهای دیدی که این طراحی‌ها قرار بود آن‌ها را اصلاح کنند، یا اصلاً وجود ندارند یا آن‌قدر کوچک‌اند که چشم انسان قادر به تشخیص آن‌ها نیست. برای نمونه، برآمدگی (آنتازیس) ستون‌های پارتنون تنها حدود ۱۸ میلی‌متر است که از فاصله معمول بازدید عملاً نامرئی است.

انحناها واقعی‌اند، توضیح‌شان نه

انحناها واقعی هستند؛ سطح پایه معبد در مرکز اندکی بالاتر از دو انتهاست. اما پژوهشگر شواهدی برای این ادعا که خطوط افقی بلند در مرکز «شکم‌داده» به نظر می‌رسند و نیاز به اصلاح دارند، پیدا نکرد.

ریشه این باور به نوشته‌های ویتروویوس، معمار رومی قرن اول پیش از میلاد، برمی‌گردد؛ اما او حدود چهار قرن پس از ساخت پارتنون زندگی می‌کرد و تکیه بر روایت او به‌عنوان منبع قطعی، به گفته گوریلی، گمراه‌کننده است.

این پژوهش دقت مهندسی پارتنون را نفی نمی‌کند. گوریلی احتمال می‌دهد انحناها دلایل عملی یا زیبایی‌شناختی داشته باشند؛ مثلاً انحنای پایه برای جلوگیری از جمع شدن آب باران، یا شکل ستون‌ها صرفاً به این دلیل که در نظر معماران طبیعی‌تر می‌نمود.

چرا برای مهندسان مهم است؟

فراتر از تاریخ معماری، این پژوهش یادآور اصلی است که در طراحی سازه‌های امروزی هم صدق می‌کند: توضیحی که سال‌ها تکرار شده، لزوماً درست نیست و باید با اندازه‌گیری آزموده شود. بسیاری از «قواعد سرانگشتی» رایج در کارگاه‌های ایران ـ درباره فاصله خاموت، طول مهاری یا ضخامت دال ـ همین وضعیت را دارند و تنها مرجع معتبر، متن مبحث نهم (بتن‌آرمه) و مبحث دهم (فولادی) است، نه سنت شفاهی.

نکته دوم به «شیب برای دفع آب» مربوط است: توضیح جایگزین گوریلی برای انحنای پایه پارتنون، همان الزامی است که امروز مبحث چهارم (الزامات عمومی ساختمان) برای شیب بام‌ها، تراس‌ها و کف‌های در معرض بارش تعیین می‌کند. یونانیان ۲۵ قرن پیش می‌دانستند آب راکد دشمن سنگ است؛ بسیاری از بام‌های تخت امروزی هنوز این درس را رعایت نمی‌کنند.

و نکته سوم برای معماران: انحنای ظریف و آنتازیس ستون، حتی اگر برای اصلاح خطای دید نباشد، در ادراک «سبکی» و «ایستادگی» بنا نقش دارد. این ابزار زیبایی‌شناختی در معماری ایرانی نیز ـ در قوس‌ها و مقرنس‌ها ـ سابقه‌ای طولانی دارد و مطالعه علمی آن می‌تواند به طراحی معاصر با هویت بومی کمک کند.