ال‌نینو و خطر سیل در ۱۱ روددره مشرف به تهران

با نزدیک شدن فصل پاییز و هشدار هواشناسان درباره احتمال بارش‌های شدید ناشی از ال‌نینو، خطر سیل در روددره‌های مشرف به تهران دوباره در کانون توجه قرار گرفته است. علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در یادداشتی که خبرگزاری تسنیم ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ منتشر کرد، ۱۱ حوضه آبریز شمال پایتخت را فهرست کرده و هشدار داده که شش حوضه از آن‌ها بزرگ‌تر از حوضه‌ای هستند که سیل مرگبار ۱۳۹۸ شیراز را رقم زد.

بیت‌اللهی در این یادداشت سابقه سیلاب‌های مرگبار پایتخت را مرور کرده است: سیل فرحزاد در سال ۱۳۳۳ با حدود دو هزار قربانی، سیل تجریش در ۱۳۶۶ با نزدیک به ۳۰۰ کشته و حوادث سال ۱۳۹۴.

یازده حوضه پرخطر

او ۱۱ حوضه آبریز در دامنه جنوبی البرز را با مساحت‌هایی از ۷ تا ۲۲۰ کیلومترمربع فهرست می‌کند؛ از وردیج و کن در غرب تا فرحزاد، درکه، ولنجک، دربند، گلاب‌دره، حصارک، جمشیدیه، دارآباد و سوهانک در شرق. شش حوضه از این مجموعه بزرگ‌تر از حوضه ۲۳ کیلومترمربعی هستند که در سال ۱۳۹۸ سیل شیراز را با ۲۱ کشته رقم زد.

در مسیر هر یک از این حوضه‌ها، بزرگراه‌ها، پل‌ها، فرودگاه و بافت‌های پرجمعیت قرار دارند. بیت‌اللهی دو اقدام فوری را پیشنهاد می‌کند: آموزش عمومی درباره ایمنی در سیل و نصب سامانه‌های هشدار میدانی در همه روددره‌های پرخطر.

چرا برای مهندسان مهم است؟

فهرست بیت‌اللهی عملاً نقشه ریسکی است که هر مهندس فعال در شمال تهران باید آن را بشناسد. پروژه‌ای که در حاشیه یکی از این روددره‌ها طراحی می‌شود، سه الزام حرفه‌ای دارد که در پروژه‌های معمولی چندان جدی گرفته نمی‌شود:

• استعلام رسمی حریم و بستر مسیل از وزارت نیرو پیش از هر مرحله طراحی؛ پروانه شهرداری جایگزین این استعلام نیست.
• مطالعات ژئوتکنیک با توجه ویژه به آب‌شستگی و ناپایداری شیب، مطابق مبحث هفتم (پی و پی‌سازی)؛ بسیاری از خسارت‌های سیل نه از غرق‌شدگی بلکه از خالی شدن زیر پی و رانش دیواره دره ناشی می‌شود.
• در نظر گرفتن سناریوی سیل در تعیین تراز کف، محل موتورخانه و تابلوهای برق و مسیرهای خروج اضطراری، در چارچوب مبحث بیست‌ویکم (پدافند غیرعامل).

پیشنهاد سامانه هشدار میدانی نیز فرصتی برای مهندسان تأسیسات برقی و شهرسازی است؛ طراحی، نصب و نگهداری شبکه حسگرهای دبی و باران‌سنج و اتصال آن به سامانه هشدار شهری، پروژه‌ای است که شهرداری تهران ناگزیر از اجرای آن خواهد بود.

نکته پایانی برای مهندسان ناظر: اگر در محدوده این حوضه‌ها ساخت‌وسازی را می‌بینید که بستر مسیل را تنگ می‌کند، گزارش آن به مراجع ذی‌ربط بخشی از وظیفه قانونی شماست و سکوت در برابر آن، طبق آیین‌نامه انتظامی، خود تخلف محسوب می‌شود.