بهسازی لرزه‌ای بازار ماهی تاریخی ناپل با بتن پرمقاومت و FRP

بازار ماهی تاریخی ناپل، اثر مهندس لوئیجی کوزنزا در سال ۱۹۳۵، با روش‌هایی که رفتار استاتیکی اصلی بنا را حفظ می‌کنند، بهسازی لرزه‌ای می‌شود. به گزارش نشریه تخصصی ایتالیایی INGENIO که ۲۳ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد، سیمونه تونیاچینی این پروژه را در کنفرانس ICC 2026 در برگامو (۱۹ تا ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶) ارائه کرد. ساختمان از نخستین بناهای مهم بتن‌آرمه ناپل است، تحت حفاظت مستقیم سازمان میراث فرهنگی ایتالیا قرار دارد و چند دهه رها شده بود؛ همین رهاشدگی باعث مشکلات سازه‌ای و فرسودگی مصالح شد.

سازه و آسیب‌ها

سیستم باربر بنا قاب‌های بتن‌آرمه (تیر و ستون) با فاصله حدود ۴ متر است. عنصر اصلی آن بام طاقی بزرگی با دهانه حدود ۲۰ متر است که سالن مرکزی ۲۰ در ۶۰ متری را می‌پوشاند. سقف‌ها از نوع تیرچه‌بلوک و پی‌ها تیرهای معکوس به‌هم‌پیوسته‌اند. تیم طراحی فرض نکرد که نقشه‌های تاریخی کاملاً بازتاب رفتار واقعی سازه‌اند و رفتار فعلی بنا را پس از تغییرات بعدی راستی‌آزمایی کرد. آسیب‌های اصلی شامل این موارد بود:

• فرسودگی گسترده بتن، به‌ویژه در زیرزمین: ریزش پوشش، آرماتور بی‌پوشش و خورده‌شده
• جدا شدن زیرسقف بلوک‌ها در سقف‌های تیرچه‌بلوک
• کمبود مقاومت خمشی و برشی در تیرها، به‌ویژه در تراز زیرزمین
• ستون‌های طبقه بالا با مشکل ترکیب فشار و خمش، به‌دلیل لاغری و آرماتور محدود؛ بازتاب طراحی اولیه که فقط بر بار قائم متمرکز بود
• شاخص آسیب‌پذیری لرزه‌ای اولیه برابر ۰.۲۳

روش‌های بهسازی

ستون‌های زیرزمین که فرسوده بودند اما کمبود مقاومت عمده نداشتند، با مهار خوردگی آرماتور و بازسازی نواحی آسیب‌دیده با ملات ترمیمی مرمت شدند. تیرها با بزرگ‌کردن مقطع با بتن پرمقاومت (HPC) و در برخی موارد چسباندن ورق فولادی به زیر تیر تقویت شدند. ستون‌ها با ژاکت HPC یا کامپوزیت پلیمری الیاف کربن (CFRP) بهسازی شدند. باز کردن ۴۸ نورگیر سقف همکف نیز به برش دال، افزودن آرماتور و بتن‌ریزی مجدد نیاز داشت. راهبرد کلی، پرهیز از دخالت‌های تهاجمی و حفظ رفتار استاتیکی و سختی کلی بنا بود.

چرا برای مهندسان مهم است؟

ایران ساختمان‌های بتن‌آرمه قدیمی فراوانی دارد که پیش از ویرایش‌های لرزه‌ای جدید ساخته شده‌اند و بسیاری از آن‌ها همین الگوی ضعف را دارند: ستون‌های لاغر با آرماتور عرضی کم، تیرهای با ظرفیت برشی ناکافی و فرسودگی ناشی از نگهداری ضعیف. روش‌های این پروژه ـ ژاکت بتن پرمقاومت، کامپوزیت کربنی و ورق فولادی ـ همان ابزارهایی هستند که در بهسازی ساختمان‌های موجود ایران نیز به کار می‌روند و ضوابط دوام و مقاومت بتن آن‌ها در مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (بتن‌آرمه) آمده است.

درس مهم پروژه ناپل، «شناخت ساختمان پیش از طراحی» است: کشف ستون‌های دوتایی پنهان در طبقات بالا، درک مسیر انتقال بار را تغییر داد. ارزیابی وضع موجود طبق مبحث بیست‌ودوم (مراقبت و نگهداری از ساختمان‌ها) و کنترل بارها طبق مبحث ششم (بارهای وارد بر ساختمان) باید بر برداشت واقعی استوار باشد، نه نقشه‌های قدیمی. گزارش مقاله به استاندارد مشخصی اشاره نکرده و فقط به «مقررات جاری» ارجاع داده است.

مهندسانی که در بهسازی لرزه‌ای کار می‌کنند، می‌توانند برای ارزیابی توانایی خود و آشنایی با ضوابط نظام مهندسی، از بخش آزمون‌های بنا۳۶۰ نیز استفاده کنند.