سقف چوبی سانتا کروچه؛ سامانه تهویه طبیعی قرون وسطایی

سقف چوبی کلیسای سانتا کروچه در فلورانس، بیش از ششصد سال پس از ساخت، هنوز در وضعیت مناسبی است و بررسی تازه دلیل بخشی از این دوام را نشان داده است: یک سامانه تهویه طبیعی که در اسناد تاریخی ذکری از آن نیست. به گزارش INGENIO، نشریه تخصصی ساخت‌وساز ایتالیا، که در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۴ مهر ۱۴۰۵) منتشر شد، پژوهشگران مؤسسه زیست‌اقتصاد شورای ملی پژوهش‌های ایتالیا (CNR-IBE) با همکاری «اپرا دی سانتا کروچه» این سقف را در چارچوب دو طرح COBALTO و PALCO بررسی کرده‌اند. هماهنگی کار با نیکولا ماکیونی بود و مارگریتا ویکاریو و مارگریتا فرانکی نیز در آن مشارکت داشتند.

سقف چه شکلی است؟

کلیسای سانتا کروچه بین سال‌های ۱۲۹۵ و ۱۳۸۵ ساخته شده، ۱۱۵ متر طول و ۳۸ متر عرض دارد و بزرگ‌ترین کلیسای فرانسیسکن جهان است. شبستان مرکزی را ۳۱ خرپای «کاپریاتای ایتالیایی» با دهانه حدود ۲۰ متر می‌پوشاند و خرپاها حدود ۳۵ متر بالاتر از کف قرار دارند. پژوهشگران حدود ۵۳۰ مترمکعب چوب تاریخی را برداشت کردند. بزرگ‌ترین اجزا از چوب نوئل سفید جنگل‌های کازنتینو و موجلو و اجزای کوچک‌تر از چوب شاه‌بلوط تپه‌های اطراف فلورانس ساخته شده بود.

کانالی که هیچ سندی از آن نمی‌گوید

بر پایه توضیحات ماکیونی، یک کانال هوا در سطح بالایی تیرهای مایل سقف کشیده شده و حفره‌های تکیه‌گاه شمالی و جنوبی را به فضای بلند نزدیک خط الراس وصل می‌کند. هدف آن خشک‌کردن چوب پس از نفوذ احتمالی آب بوده است. او گفت این سامانه در صورتی خوب کار می‌کند که از بالای سقف باران نفوذ نکند. عکس‌های مرمت‌های پیشین انتهای خرپاها را در یک حفره افقی بلند نشان می‌داد، اما مسیر عبور هوا تا امروز شناخته نشده بود. رطوبت در انتهای چوب‌ها اکنون به اندازه‌ای پایین است که پوسیدگی قارچی رخ نمی‌دهد.

روش بررسی

تیم از سکوهای هوایی برای دسترسی به نقاط مرتفع، به‌ویژه تکیه‌گاه خرپاها روی دیوارهای باربر، استفاده کرد. ابزارهای غیرمخرب شامل مقاومت‌سنج سوراخ‌کننده (رزیستوگراف) برای تشخیص پوسیدگی داخلی و تخمین مقطع باقی‌مانده و آندوسکوپ دیجیتال بود. بررسی‌ها شامل هندسه، تشخیص گونه چوب، مقاومت مکانیکی، رطوبت، آسیب حشرات و قارچ‌ها و وضعیت اتصال‌ها، از جمله اتصال‌های افزوده‌شده در مرمت‌های گذشته، بود و بر پایه استاندارد EN 17121 انجام شد. مرمت بزرگ دهه ۱۹۵۰ قطعات چوبی جایگزین مناسبی افزوده و نگهداری‌های بعدی چوب را سالم نگه داشته است. گزارش مرجع، درصد رطوبت یا ابعاد کانال‌ها را ذکر نکرده است.

چرا برای مهندسان مهم است؟

این پژوهش نشان می‌دهد برای سازه‌های تاریخی، تشخیص غیرمخرب پیش از هر مداخله ضروری است و دوام چوب به مسیر هوا و رطوبت بستگی دارد، نه فقط به مقطع. در ایران سقف‌ها و عناصر چوبی بناهای قدیمی فراوان‌اند و ضوابط نگهداری و بازرسی دوره‌ای در مبحث بیست‌ودوم مقررات ملی ساختمان آمده است. انتخاب و کنترل کیفیت چوب و مصالح نیز در مبحث پنجم مصالح و فرآورده‌های ساختمانی مطرح می‌شود.

برای بررسی بیشتر قوانین، اپلیکیشن قوانین ساخت‌وساز را ببینید.