سقوط آجر سقف‌های تیرچه‌بلوک قدیمی؛ علت، تشخیص و مقاوم‌سازی

ریزش کف بلوک‌های سفالی از زیر سقف‌های آجری ـ بتنی قدیمی می‌تواند بدون فروپاشی سازه، جان ساکنان را تهدید کند. به گزارش INGENIO، نشریه تخصصی ساخت‌وساز ایتالیا، که در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ (اول آبان ۱۴۰۵) منتشر شد، مهندس آلساندرو گراتسینی در مقاله‌ای تحلیلی پدیده «سفوندلامنتو» را شرح داده است. متن کامل مقاله پشت ورود به سایت است و آنچه این‌جا آمده فقط بخش قابل‌دسترس آن است؛ برای معیارهای کمّی مداخله باید به متن کامل رجوع کرد.

پدیده چیست؟

سفوندلامنتو جدا شدن و افتادن کف بلوک‌های سفالی (پینیاته یا تاوِلونی) میان تیرچه‌های بتن‌آرمه است. این خرابی اغلب غیرسازه‌ای شمرده می‌شود، ولی چون ناگهانی و با نشانه‌های اندک رخ می‌دهد، خطر جدی ایمنی است. مقاله می‌نویسد وزن مصالح ریزشی، آجر و گچ، می‌تواند از ۴۰ تا ۶۰ کیلوگرم بر مترمربع بیشتر باشد که برای افراد زیر آن بالقوه کشنده است.

علت‌ها

ساختمان‌های حدود دهه ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ اغلب از بلوک‌های سبک با جداره نازک و کف کم‌ضخامت و پخت نامنظم ساخته شده‌اند و گاهی پیش از بتن‌ریزی بلوک‌ها خیس نشده‌اند و پیوند تیرچه و بلوک ضعیف بوده است. نفوذ آب محرک اصلی معرفی شده است: چرخه‌های تر و خشک‌شدن در آجر تنش ایجاد می‌کند و تبلور نمک در منافذ فشار انبساطی موضعی می‌سازد. کربناتاسیون نیز حفاظت قلیایی فولاد را از بین می‌برد و زنگ‌زدگی با انبساط خود پوشش بتن و جداره بلوک را ترک می‌دهد.

سقف‌های SAP (از دهه ۱۹۳۰) با آجرهای پیش‌ساخته و میلگرد در شیارهای ملاتی و سقف‌های وارزه (Varese، نیز از دهه ۱۹۳۰) با تیرچه‌های بتنی با جان نازک، دو نوع آسیب‌پذیرند. در سقف SAP پوشش میلگرد کم یا صفر است و خوردگی می‌تواند ناگهان ظرفیت خمشی را بکاهد؛ در سقف وارزه، چون سقف اغلب بدون پوشش سازه‌ای اجرا شده، انعطاف زیاد و تمرکز برش در تکیه‌گاه بلوک‌ها شکست ترد ایجاد می‌کند.

تشخیص و مداخله

تشخیص با بازرسی چشمی و ضربه‌زدن دستی آغاز می‌شود؛ صدای توخالی نشانه جدا شدن است. ترموگرافی فروسرخ اسکن سریع سطوح بزرگ را ممکن می‌کند و آندوسکوپی با سوراخ‌های معمولاً کمتر از ۱۰ میلی‌متر، جان‌ها و میلگرد را می‌بیند. حفاظت غیرفعال با سقف ضدسقوط گواهی‌شده که روی تیرچه‌ها نصب می‌شود انجام می‌گیرد و حفاظت فعال با مش شیشه‌ای FRCM با چشمه معمولاً کمتر از ۳۰×۳۰ میلی‌متر و ملات نازک سازه‌ای. برای سقف‌های SAP و وارزه با خوردگی آشکار، روکش مشارکتی سختی را بالا می‌برد. مقاله به NTC 2018 و بخشنامه ۷/۲۰۱۹ استناد می‌کند که کنترل عناصر غیرسازه‌ای را در بارگذاری لرزه‌ای و ایستا لازم می‌داند.

چرا برای مهندسان مهم است؟

در ایران نیز سقف‌های تیرچه‌بلوک و طاق‌ضربی ساختمان‌های قدیمی فراوان است. ارزیابی وضع موجود، بازرسی دوره‌ای و نگهداری در مبحث بیست‌ودوم آمده و بارگذاری و اثر زلزله بر عناصر غیرسازه‌ای در مبحث ششم بارهای وارد بر ساختمان مطرح است. نتیجه مقاله این است که ریزش پوشش سقف را نمی‌توان صرفاً مسئله ظاهری دانست و مهندس باید پیش از انتخاب روش، سطح خطر را بسنجد. این یافته‌ها درباره سقف‌های ایتالیایی است و برای سقف‌های ایرانی باید جداگانه بررسی شود.

برای مرور ضوابط ایمنی و بازرسی، اپلیکیشن قوانین ساخت‌وساز را ببینید.